یکی از موضوعات مهم مالی در دعاوی خانوادگی، اجرتالمثل ایام زوجیت است. برخلاف تصور رایج، انجام امور منزل توسط زوجه لزوماً به معنای استحقاق قطعی وی برای دریافت اجرتالمثل نیست؛ بلکه قانون برای تحقق این حق، شرایط مشخصی را مقرر کرده است.
مطابق ماده ۳۳۶ قانون مدنی، هرگاه شخصی به دستور دیگری کاری را انجام دهد که عرفاً دارای اجرت باشد، مستحق اجرت خواهد بود؛ مگر اینکه قصد تبرع وی ثابت شود. تبصره این ماده نیز بهطور خاص درباره زوجه مقرر میکند که چنانچه زن کارهایی را که شرعاً بر عهده وی نبوده و عرفاً برای آن کار اجرتالمثل باشد، به دستور زوج و بدون قصد تبرع انجام داده باشد و برای دادگاه نیز این موضوع احراز شود، دادگاه اجرتالمثل کارهای انجامشده را محاسبه و مورد حکم قرار میدهد.
بنابراین، اجرتالمثل ایام زوجیت در واقع حق مالی زوجه در قبال کارهای انجامشده در طول زندگی مشترک است و میزان آن نیز با توجه به شرایط زندگی و نوع خدمات ارائهشده تعیین میشود.
برای مطالبه اجرتالمثل، صرف انجام امور منزل کافی نیست و مجموعهای از شرایط باید احراز شود.
بخش مهمی از امور مربوط به زندگی خانوادگی، مانند نظافت منزل، آشپزی، شستوشو، مراقبت از فرزندان و برخی امور مشابه، از نظر حقوقی الزاماً جزء تکالیف شرعی زوجه محسوب نمیشود.
بنابراین چنانچه زوجه این امور را در طول زندگی مشترک انجام داده باشد، در صورت وجود سایر شرایط قانونی، امکان مطالبه اجرتالمثل آنها وجود خواهد داشت.
یکی از ارکان مهم استحقاق اجرتالمثل، انجام کار به دستور زوج است. این دستور الزاماً نباید به شکل کتبی یا صریح باشد و ممکن است با توجه به اوضاع و احوال زندگی مشترک و قرائن موجود احراز شود.
برای مثال، چنانچه در طول سالهای زندگی مشترک، اداره امور منزل و انجام خدمات خانوادگی عملاً با اطلاع و درخواست زوج انجام شده باشد، این موضوع میتواند در ارزیابی کارشناس و تصمیم دادگاه مؤثر باشد.
قصد تبرع به معنای انجام کار بدون انتظار دریافت اجرت و به صورت رایگان است.
اگر ثابت شود که زوجه امور منزل را با قصد تبرع و بهصورت رایگان انجام داده است، استحقاق وی نسبت به اجرتالمثل منتفی خواهد شد.
در مقابل، صرف اینکه زوجه در طول زندگی مشترک بدون دریافت دستمزد این امور را انجام داده، بهتنهایی دلیل قطعی بر قصد تبرع نیست و دادگاه باید شرایط پرونده و قرائن موجود را بررسی کند.
کارهایی که مبنای مطالبه اجرتالمثل قرار میگیرند باید عرفاً دارای ارزش اقتصادی و قابلیت اجرتداشتن باشند.
به همین دلیل، کارشناس معمولاً نوع فعالیتهای انجامشده، میزان آنها، مدت انجام کار و شرایط زندگی خانوادگی را بررسی میکند تا ارزش مالی خدمات ارائهشده مشخص شود.
پس از احراز اصل استحقاق، موضوع مهم دیگر تعیین میزان اجرتالمثل است. این امر معمولاً با ارجاع موضوع به کارشناس رسمی دادگستری انجام میشود.
دادگاه معمولاً برای تعیین میزان اجرتالمثل، موضوع را به کارشناس رسمی دادگستری ارجاع میدهد. کارشناس با بررسی محتویات پرونده و در صورت لزوم اخذ توضیحات از زوجین، نوع و مدت فعالیتهای انجامشده را ارزیابی و مبلغ پیشنهادی خود را اعلام میکند.
با این حال، نظریه کارشناسی برای دادگاه جنبه مطلق و غیرقابل اعتراض ندارد. چنانچه نظریه با اوضاع و احوال مسلم پرونده مطابقت نداشته باشد یا محاسبات آن فاقد مبنای کافی باشد، میتوان نسبت به آن اعتراض کرد و حسب مورد درخواست بررسی مجدد یا ارجاع به هیأت کارشناسی را مطرح نمود.
ازاینرو، در دعاوی اجرتالمثل، توصیف دقیق خدمات انجامشده و ارائه قرائن و مستندات مربوط به مدت و کیفیت آنها اهمیت زیادی دارد.
اجرتالمسمی مبلغی است که طرفین درباره آن توافق کردهاند؛ در حالی که اجرتالمثل زمانی مطرح میشود که برای کار انجامشده مبلغ مشخصی تعیین نشده و باید ارزش متعارف آن با توجه به شرایط موجود محاسبه شود.
در موضوع اجرتالمثل ایام زوجیت، معمولاً میان زوجین قرارداد مشخصی درباره دستمزد انجام امور منزل وجود ندارد و بنابراین میزان آن بر اساس معیارهای عرفی و نظر کارشناسی تعیین میشود.
اجرتالمثل و نحله دو نهاد حقوقی متفاوت هستند و نباید آنها را یکی دانست.
اجرتالمثل مبتنی بر انجام کار، وجود شرایط مقرر در ماده ۳۳۶ قانون مدنی و احراز استحقاق زوجه است؛ در حالی که نحله در چارچوب مقررات مربوط به طلاق و با شرایط خاص قانونی مطرح میشود.
بنابراین ممکن است در یک پرونده، شرایط قانونی پرداخت اجرتالمثل احراز نشود، اما موضوع نحله با توجه به شرایط قانونی آن قابل بررسی باشد.
خیر. مطالبه اجرتالمثل لزوماً محدود به زمان طلاق نیست و اصل این حق، در صورت وجود شرایط قانونی، میتواند مستقل از طلاق نیز مورد مطالبه قرار گیرد.
البته در دعاوی خانوادگی، بهویژه هنگام طرح درخواست طلاق، موضوع اجرتالمثل اهمیت بیشتری پیدا میکند و ممکن است دادگاه در جریان رسیدگی به آثار مالی طلاق، این موضوع را نیز بررسی کند.
برای اثبات ادعا، هر دلیلی که بتواند نوع، مدت و نحوه انجام امور توسط زوجه را نشان دهد، میتواند مؤثر باشد. از جمله:
البته هیچیک از این موارد بهتنهایی در تمام پروندهها تعیینکننده نیست و ارزش اثباتی آنها با توجه به مجموع دلایل توسط دادگاه ارزیابی میشود.
اجرتالمثل ایام زوجیت یک حق مالی مستقل است که تحقق آن منوط به احراز شرایط قانونی است. انجام کارهایی که شرعاً بر عهده زوجه نبوده، انجام آنها به دستور زوج، عرفاً دارای اجرت بودن و نداشتن قصد تبرع از مهمترین عناصر استحقاق محسوب میشوند.
پس از احراز اصل استحقاق، میزان اجرتالمثل نیز با توجه به عواملی مانند مدت زندگی مشترک، نوع و حجم فعالیتهای انجامشده، تعداد فرزندان، شرایط خانوادگی و سایر اوضاع و احوال مؤثر، معمولاً از طریق کارشناسی تعیین میشود.
بنابراین، در دعاوی مربوط به اجرتالمثل، صرف ادعای «انجام امور منزل» یا در مقابل، صرف ادعای «رایگان انجام شدن کارها» کافی نیست؛ بلکه شرایط واقعی زندگی مشترک، نحوه انجام امور، قصد طرفین و ارزش عرفی خدمات باید بهصورت دقیق مورد بررسی قرار گیرد.
بازگشت به صفحه اصلی